Deze column is geschreven door prof. dr. Arjen Wals, ter gelegenheid van de officiële lancering van Plado op 8 juni 2010. De heer Wals is hoogleraar van de UNESCO leerstoel 'Sociaal leren en duurzame ontwikkeling' aan de Universiteit van Wageningen.

Afgestudeerden van groene opleidingen moeten over duurzaamheidscompetenties beschikken, willen ze problemen echt op kunnen lossen. Bijvoorbeeld ‘omgaan met onzekerheid’ en ‘inleven in een ander’. Maar hoe breng je een student die competenties bij?

Ik begin mijn colleges vaak met het uitdelen van de onderdelen van een Happy Meal. Niet omdat ik de studenten aan het junkfood wil hebben maar om ze te laten nadenken over duurzaamheid en hen te laten werken aan duurzaamheidscompetenties, waarmee ze de rest van hun leven hopelijk een stukje bagage hebben om aan echt duurzame oplossingen te werken.

Competenties benoemen
Het gaat erom dat de afgestudeerde bij elk probleem en elke oplossing uitzoekt of deze niet leidt tot uitputting van grondstoffen of uitbuiting van mensen ergens in de wereld. Dus moeten de afgestudeerden vaak innovatieve oplossingen bedenken, die leiden tot een integraal duurzame gemeenschap, school of landbouw.
Iemand die daartoe in staat is, heeft in ieder geval het vermogen ‘anders’ te denken, buiten bestaande kaders. Ook moet zo iemand zich kunnen verplaatsen in andere leefwerelden en gedachten. Ik noem dat perspectiefwisseling: van een Westerse cultuur naar een andere, van nu naar een andere tijd, van lokaal naar internationaal, van een jong iemand naar een ouder iemand of zelfs van mens naar een andere soort. Maar dat is niet het enige: duurzaamheid is nu eenmaal geen vaststaand begrip. Iemand in Wageningen verstaat er wat anders onder dan iemand in Burundi. Ook is het geen vaststaand gegeven. Iets dat vroeger duurzaam werd genoemd, blijkt nu toch niet zo duurzaam meer te zijn. Die wetenschap mag iemand niet verlammen. We leven simpelweg niet lang genoeg om met zekerheid te kunnen zeggen dat iets wat we vandaag verzinnen inderdaad duurzaam is. Dit betekent dat een student ook moet leren omgaan met onzekerheden. Omgaan met deze onzekerheid is ook een duurzaamheidcompetentie!

Aansluiten bij de beleving
De kartonnen maaltijddoos van McDonald’s is wereldwijd bekend. Dat is belangrijk want als je goed les geeft, begin je bij datgene wat de lerende al weet. De studenten, verdeeld in groepjes, krijgen allemaal een onderdeel van de maaltijd. Het ene groepje de cola, het andere het witte bolletje, de frietjes of de hamburger maar ook het ‘gratis’ speeltje. Vervolgens moeten ze twee vragen beantwoorden: wat zit er in? En: waar komt het vandaan? Na een week rapporteren ze hun bevindingen aan de groep.

Zelf uitzoeken
Het is opmerkelijk wat de studenten vinden op internet, in de bibliotheek en zelfs door observaties bij McDonald’s. Ze ontdekken bijvoorbeeld dat fastfoodketens aardappelen gebruiken van een bepaald type dat constante kwaliteit van de frites garandeert. Het gevolg is dat aardappeltelers van McDonalds nog maar een paar rassen telen. Dit maakt die rassen gevoeliger voor ziekten en plagen, waardoor de boeren meer bestrijdingsmiddelen moeten gebruiken. Die gevoeligheid leidt weer tot gebruik van genetisch gemodificeerde rassen. De studenten vinden ook uit dat McDonald’s, onder druk van consumentenacties, geen genetisch gemodificeerde aardappelrassen gebruikt. Maar een andere groep komt erachter dat de dieetcola genetisch gemodificeerde maïszoetstoffen bevat. Dit leidt tot een discussie over genetische modificatie. Het speeltje roept ook altijd veel vragen op: waar is het gemaakt? Door wie? Hoe lang wordt er mee gespeeld? Wat gebeurt er uiteindelijk mee?

Bewust worden én handelen
Zo maakt ieder product uit het Happy Meal een andere discussie los en worden de studenten zich bewust van zaken waar ze eerder niet bij stil stonden. Maar dat is nog niet genoeg, want bewustwording zonder handelingsperspectief leidt tot apathie en gevoelens van machteloosheid. Daarom is er nog een cruciale derde vraag, die ze de week daarop moeten beantwoorden: kunnen we een Happy Meal vervaardigen waar je echt blij van wordt? De groepjes denken na over alternatieven die gezonder zijn, CO2-neutraal en geproduceerd met meer respect voor mens en dier. De ene groep komt met een alternatief voor het speelgoed in de vorm van een fairtrade-speeltje, de andere met biologisch vlees uit de buurt. De daaropvolgende rekenexercitie laat zien dat het alternatief veel duurder is, waarna een discussie ontstaat over de verantwoordelijkheid van de consument en over de bereidheid en het vermogen om meer te betalen voor ons voedsel.
Door een Happy Meal te ontleden leren de studenten vragen te stellen, betrouwbare informatie te zoeken en kritisch te denken. Ze leren op een andere manier kijken naar alledaagse zaken. Niet om nooit meer een Happy Meal te eten, maar om te leren kritisch te kijken naar voedselconsumptie in relatie tot duurzaamheid. Interessant bij dit type leren is dat heterogene groepjes vaak tot creatievere en meer doordachte oplossingen komen dan homogene groepjes.

Duurzaamheid is nooit af
Dit is slechts een manier om studenten te betrekken bij duurzaamheid. Als ik de evaluaties van mijn vakken kijk, maar ook uit gesprekken die ik heb met studenten over hun leerproces, dan denk ik dat dit type leren werkt. Studenten realiseren zich nu dat zo’n beetje alle denkbare duurzaamheidsvraagstukken verpakt zitten in zo’n alledaags product. Maar we moeten erkennen en accepteren dat duurzaamheid nooit af is. Niemand weet ooit zeker of een bepaalde oplossing duurzaam blijft. Daar moeten we ook eerlijk over zijn. Het is steeds zoeken naar de best mogelijke oplossing gezien de huidige kennis, maar in de volle realisatie dat het over twee jaar weer anders kan zijn. Daarmee voorkom je dat mensen teleurgesteld afhaken. Wat we wel zeker weten is dat we het ons als mensheid niet kunnen veroorloven om niet voortdurend te zoeken naar een wereld die duurzamer is dan de huidige.

Arjen Wals

Geboeid door prod. dr. Arjen Wals? Klik hier voor de Plado themapagina over curricula.