Deze column is geschreven door Niko Roorda ter gelegenheid van de officiële lancering van Plado op 8 juni 2010. Roorda is expert op het gebied van de integratie van duurzame ontwikkeling in het hoger onderwijs.

“Waarom bevordert het Ministerie van OCW eigenlijk niet actief het integratieproces van duurzame ontwikkeling in het onderwijs?”, vroeg ik een medewerker van het Ministerie van Onderwijs kortgeleden. “Omdat duurzame ontwikkeling een kwestie is van content van het onderwijs en vanwege de grondwettelijke vrijheid van onderwijs houdt het Ministerie van Onderwijs zich daar niet mee bezig.” Dat was een bekend geluid! We horen soortgelijke geluiden al minstens tien jaar vanuit het Ministerie. Maar klopt dit?

Natuurlijk, als je in een economische opleiding een onderwerp zoals duurzaam investeren inbouwt, ben je bezig met de inhoud van het curriculum. Dat is ook het geval als je een cursus levenscyclusanalyse in een werktuigbouwkunde opleiding opneemt. Maar als een opleidingsteam zoiets doet, gebeurt dat doorgaans niet zomaar in een opwelling. Dan zit er een heel proces achter, waarin het team zich heeft beziggehouden met de vraag, hoe een beroepsmatig en maatschappelijk verantwoorde opleiding ontwikkeld kan worden. Met andere woorden: dan gaat het eerst over de kwaliteit, en daarna pas over de inhoud van de opleiding.

Dus, een goede opleidingskwaliteit kan alleen wanneer duurzaamheid in het curriculum zit? Of is dat ook weer te kort door de bocht? De NVAO gaf antwoord op die vraag; “Kwaliteit is een gevolg van ambities, inhoud en kwaliteit van docenten. Dan kun je het niveau behalen wat je beoogt. De een doet dat op een duurzaam verantwoorde wijze, de ander niet. Maar beide staan nog steeds voor kwaliteit.” Een duidelijk signaal: volgens de NVAO kan onderwijskwaliteit zonder duurzaamheid. En inderdaad: in het accreditatiekader voor het hoger onderwijs staat niets over duurzaamheid, en ook niet over verwante begrippen zoals MVO. Sterker nog: er staat zelfs niets over de wenselijkheid van maatschappelijke relevantie van een opleiding.

Interessant punt. Nog maar eens toelichting aan OCenW gevraagd. En inderdaad, volgens hen is het niet aan OCW om aan universiteiten en hogescholen de verplichting op te leggen dat zij maatschappelijk relevant onderwijs geven. Het standpunt van de medewerker levert een spannende paradox op. Want het Ministerie legt, via het accreditatiekader, wel de eis op dat – in ieder geval – het HBO onderwijs levert dat relevant is voor het beroepenveld. Ja allicht, maar dat betekent dus dat OCW het beroepenveld relevanter vindt dan de samenleving: het bedrijfsleven mag eisen stellen, de samenleving niet. En volgens mij is dat gek, want: is het bedrijfsleven er dan niet ten behoeve van de samenleving? Waarom mag je aan opleidingen wel beroepsmatige maar geen maatschappelijke kwaliteitseisen stellen? Het lijkt me tijd worden voor een fundamentele discussie daarover. Misschien iets voor de HBO-raad en de VSNU om zo’n open discussie aan te zwengelen: wat is de positie van het hoger onderwijs in onze samenleving?

De vraag is nu, wat is kwaliteit precies? Heeft de NVAO gelijk, als zij stelt dat je een prima kwaliteit kunt leveren zonder duurzaamheid? En heeft OCW het bij het rechte eind als het - nog steeds – volhoudt dat duurzame ontwikkeling inhoud is maar geen kwaliteit? Laten we het eens aan de experts vragen.
Een zeer voorname expert is natuurlijk het ISO-instituut. Afzonderlijke elementen van duurzame ontwikkeling maken al jaren deel uit van hun kwaliteitssysteem. Velen kennen ISO 14000, over de bedrijfsinterne milieuzorg. In 2006 kwam daar ISO 14040 bij, over levenscyclusanalyses. Maar in 2009 werd de norm ISO 26000 ontwikkeld, en die gaat integraal over duurzame ontwikkeling. Een stukje uit de beschrijving ervan: “Responsibility of an organization for the impacts of its decisions and activities on society and the environment, through transparent and ethical behaviour that contributes to sustainable development, including health and welfare of society”. Dat is klare taal. Hoezo zou kwaliteit zonder duurzaamheid kunnen?
Maar ISO is niet de enige. De befaamde EFQM, de European Foundation for Quality Management, heeft kort geleden het “EFQM Excellence Model 2010” uitgebracht, de vernieuwde versie van haar kwaliteitsmodel. De nieuwe versie is gebaseerd op acht pijlers. Eén daarvan is: “Taking Responsibility for a Sustainable Future”. De verdere beschrijving, die expliciet refereert aan de Triple P, laat geen ruimte voor onduidelijkheid: volgens de gezaghebbende EFQM bestaat kwaliteit niet zonder duurzaamheid.
Vandaar ook, dat een van de stellingen waarmee ik mijn binnenkort te verschijnen proefschrift over onderwijs voor duurzame ontwikkeling besluit luidt: “Een accreditatiesysteem van het hoger onderwijs waarin de eisen betreffende de kwaliteitszorg niet expliciet duurzame ontwikkeling omvatten is verouderd.”
Vanuit een andere invalshoek, speciaal de aandacht gericht op het hoger onderwijs, blijkt nog eens hetzelfde. Wanneer opleidingen beginnen met het invlechten van duurzame elementen, gebeurt dat doorgaans redelijk ad hoc, ‘fase 1’ volgens AISHE. In die fase gaat het inderdaad vaak om het simpel aankleven van onderwerpen aan de bestaande inhoud van het curriculum; in dat geval heeft OCW nog gelijk ook. Maar tal van casestudies bevestigen, dat wanneer opleidingen consequent doorgaan met duurzaamheid integreren in hun onderwijs, de effecten veel diepergaand zijn. De hele structuur van de opleiding verbetert erdoor: de interne en de externe communicatie verbetert (niet alleen t.a.v. duurzame onderwerpen); de curriculumstructuur wordt sterker evenals de relatie met het beroepenveld; bij competentiegericht onderwijs worden de competenties helderder geformuleerd en de relatie met het curriculum verstevigd. Dat is vooral het geval wanneer ‘SISD’ bereikt wordt, ‘system integration of sustainable development’, hetgeen aangetoond wordt door het behalen van het Keurmerk Duurzaam Hoger Onderwijs met drie sterren. Ook nu blijkt weer: kwaliteit en duurzaamheid zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden.
Dus, die fundamentele discussie… zullen we?

Niko Roorda

Geboeid door het verhaal van Niko Roorda? Klik hier voor de Plado themapagina over kwaliteit en onderwijs.